Swiatzwierzat.pl
Szympans

pixabay/kleinAlexis

Szympans: najbliższy krewniak człowieka

21 Sierpnia 2021

Autor tekstu:

Emil Hoff

Udostępnij:

Szympans to w 94% człowiek, ale w pozostałych 6% jest do bólu szympansem. Szympans to inteligentna i zaradna małpa, tworząca złożone struktury społeczne. Czy szympans umie korzystać z narzędzi? Czy docenia piękno natury? Dowiedz się, jaki jest i jak żyje szympans!

Szympans: relacje z ludźmi

Szympans (łac. pan) to nazwa rodzaju małp z rodziny naczelnych. Do rodzaju szympans zalicza się dwa gatunki: szympans zwyczajny (łac. pan troglodytes) i szympans karłowaty (łac. pan paniscus), zwany też bonobo.

Szympansy uchodzą za najbliższych krewniaków ludzi – mamy z nimi ok. 94% wspólnego DNA. Mniej więcej 4 mln lat temu rodzaje homo i pan rozdzieliły się i każdy poszedł w swoją stronę – ludzie po większe mózgi, a szympansy do dżungli po soczyste owoce.

Pierwsze nowożytne opisy szympansów pochodzą z XVI w. Początkowo europejscy uczeni opisywali te małpy jako rodzaj Pigmejów. Bardzo wcześnie zwrócono uwagę na wysoką inteligencję szympansów i wykorzystywanie przez nie narzędzi. Jednak dopiero w drugiej połowie XX w. zaczęto badać naukowo szympansy w ich naturalnym środowisku. Małpy te posłużyły także naukowcom do eksperymentów, np. właśnie na szympansach testowano sprzęt do lotów kosmicznych. To dlatego, że biologia i psychologia szympansów jest stosunkowo najbliższa ludzkiej, co czyni je idealnymi obiektami do testowania
warunków, w jakich mają znaleźć się ludzie.

W kulturach afrykańskich szympansy z reguł nie pełnią ważnych funkcji mitologicznych. Często uważa się je za wzór złego wychowania. Z kolei w kulturze zachodniej książki i filmy spopularyzowały wizerunek szympansa jako psotnika i nadwornego błazna królestwa zwierząt. Prawdopodobnie najbardziej znanym fikcyjnym szympansem jest Cezar z serii filmów „Planeta Małp”.

Jak wygląda szympans?

Szympans jest najbliżej spokrewniony z rodzajem homo, ale człowieka za bardzo nie przypomina.

Długość ciała samca szympansa dochodzi do ponad 90 cm, a masa do 70 kg. Samice są nieco mniejsze od samców. Szympansy karłowate są mniejsze od swych zwyczajnych krewniaków, smuklejsze, o dłuższych kończynach i ciemniejszym futrze.

Ramiona szympansa są dłuższe od nóg i zwierzę często przemieszcza się na czworakach, opierając ciało na kłykciach potężnych pięści. Ramiona szympansa są bardzo silne – małpa dysponuje mniej więcej dwa razy większą siłą niż człowiek. Szympans umie też chodzić na dwóch nogach, co pozwala mu przenosić w rękach różne przedmioty. Nie posiada ogona.

Całe ciało szympansa pokrywa sierść, najczęściej czarna, która z wiekiem siwieje i wypada, jak u ludzi. Twarz, wnętrza dłoni i podeszwy stóp szympansa pozostają wolne od sierści.

Szympans: obszar występowania

Szympans zamieszkuje Środkową Afrykę.

Szympans zwyczajny żyje na terenie Konga, Demokratycznej Republiki Konga, Gabonu, Gwinei
Równikowej, na pograniczu Kamerunu i Nigerii, a także w państwach zachodniego wybrzeża Zatoki Gwinejskiej, jak Gwinea, Sierra Leone, Liberia i Wybrzeże Kości Słoniowej.

Szympans karłowaty kryje się w sercu kongijskiej dżungli, na południe od rzeki Kongo.

Szympans: biotop

Szympans trzyma się najchętniej dżungli, ale radzi sobie także dobrze na sawannie i w górach
porośniętych lasami.

Szympans pod ochroną

Zarówno szympans zwyczajny jak i karłowaty zostały uznane przez Międzynarodową Unię Ochrony Przyrody (IUCN) za gatunki zagrożone wyginięciem. Nadano im symbol EN – ang. „endandered” - oznaczający, że jeśli obecne trendy populacyjne utrzymają się, szympansy mogą niebawem wyginąć. Współcześnie globalną populację szympansów obu gatunków szacuje się na ok. 300 tys. osobników.

Do zaniku populacji szympansów przyczynia się przede wszystkim człowiek, który stopniowo pozbawia te małpy ich naturalnego środowiska, wycinając dżungle oraz zamieniając sawanny w pola uprawne i osiedla. Kwitnie także nielegalny handel szympansami, sprzedawanymi do Azji, Europy i Ameryki jako egzotyczne zwierzęta domowe.

Szympans: tryb życia

Szympans większość czasu spędza na wędrówkach w poszukiwaniu pokarmu. Żeruje za dnia, a noce spędza najczęściej w gnieździe w kształcie platformy skonstruowanej z gałęzi, zbudowanej w koronie rozłożystego drzewa, od kilku do nawet 40 m nad ziemią. W porze deszczowej szympansy budują sobie większe gniazda i spędzają w nich niemal cały dzień.

Szympansy zapamiętują, gdzie znajdują się drzewa rodzące najwięcej owoców, i do nich udają się na żer. Czasem organizują wyprawy w rejony bardziej oddalone od gniazda w poszukiwaniu nowego pokarmu.

Szympans: zachowania społeczne

Szympansy to zwierzęta społeczne i terytorialne. Żyją w grupach o skomplikowanej hierarchii i
wewnętrznych relacjach. Podobnie jak ludzie, czasem ze sobą współpracują, czasem się kłócą, ale zasadniczo tworzą dość zwarte grupy. W grupach szympansów zwyczajnych dominują najsilniejsze samce; szympansy zwyczajne są też z reguł bardziej agresywne i potrafią staczać ze sobą brutalne bójki o władzę. Osobnik alfa w stadzie szympansów nie zawsze jednak musi być największy – często rolę wodza przyjmuje szympans o najlepszych zdolnościach społecznych, umiejący rozstrzygać konflikty w grupie i manipulować innymi szympansami. Szympansy karłowate z kolei mają spokojniejszą naturę, a przewodnią rolę w stadzie często odgrywają najbardziej doświadczone samice.

Badacze zaobserwowali bardzo zaawansowane interakcje społeczne między poszczególnymi członkami stad szympansów, a nawet powyróżniali odmienne „kultury” wśród różnych populacji tych małp. Szympansy z odmiennych kultur miewają nieco inne systemy komunikacji i używają nieco innych narzędzi. Szympansy posługują się prostymi narzędziami do budowy swoich nocnych gniazd, często też
do wyszukiwania pokarmu.

Szympansy porozumiewają się ze sobą za pomocą złożonego systemu dźwięków i mowy ciała. Niektóre z szympansich min są zrozumiałe dla człowieka, np. wydęcie warg oznacza albo zainteresowanie, albo konsternację. Gdy szympans się śmieje, oznacza to radość i zadowolenie. Inne jednak zachowania szympansów mogą być przez ludzi zrozumiane opacznie, np. szeroko wyszczerzony szympans jest podenerwowany i nieszczęśliwy, a nie rozradowany.

Szympansy najwyraźniej odczuwają więzy rodzinne, mają też swoje sympatie i antypatie w stadzie. Szympansy okazują sobie przywiązanie m.in. przez iskanie swoich futer z pasożytów.

Jak inteligentny jest szympans?

Szympansy są bardzo inteligentne. Stale zabiegają o podniesienie swojego statusu w stadzie, potrafią manipulować innymi osobnikami, umieją planować na przyszłość i organizować się tak, by wydajniej zdobywać jedzenie. Badania wykazały, że szympansy rozumieją ogólną koncepcję liczenia i proste symbole.

Szympansy używają narzędzi, np. kijków do rozgrzebywania mrowisk i kamieni do rozbijania twardych łupin orzechów. Szympansy potrafią też wykonywać włócznie – ostrzą zębami patyki, a potem używają ich do polowania na małe ssaki.

Szympansy potrafią okazywać ciekawość wobec innych zwierząt, które nie są dla nich ani zagrożeniem ani źródłem pożywienia. Doceniają też piękno natury, np. mogą zapatrzeć się na wschód słońca nad jeziorem. Cieszą się z deszczu. Czasem okazują altruizm wobec innych gatunków, np. dokarmiają żółwie. Małe szympansy bawią się, wykorzystując proste narzędzia, i najwyraźniej udając, że kamienie to inne szympansy.

Co je szympans?

Szympansy jedzą najczęściej owoce, a także inne części roślin, miód, czasem korę z drzew. Lubią owady, które są źródłem łatwo przyswajalnego białka. Zdarza się, że szympansy jedzą też mięso ssaków – innych małp, a nawet innych szympansów.

Jak rozmnaża się szympans?

Wśród szympansów obowiązuje wolna miłość – zarówno samce, jak i samice mogą mieć wielu
partnerów. Ciąża u szympansów trwa ok. 220 dni. Zazwyczaj rodzi się jedno, rzadziej dwa młode.

Młodymi szympansami często opiekują się nie tylko ich matki, ale całe stado, zwłaszcza nieco tylko starsze dzieci. Osierocone szympansiątka często są przygarniane przez obce samice. Bardzo małe szympansy noszone są przez matki na brzuchach lub grzbietach.

Szympansy odłączają się od matki w wieku ok. 5 lat. Osiągają dojrzałość płciową w wieku ok. 8-10 lat.

Zdrowy szympans

W sprzyjających warunkach szympans może dożyć ok. 40 lat, ale zdarzały się też małpy, które w niewoli dożyły ponad 70 lat.

Czy szympans nadaje się na zwierzątko domowe?

Szympansy znajdują się pod ochroną i nie wolno ich posiadać. Mimo to, w Afryce subsaharyjskiej kwitnie nielegalne kłusownictwo, którego celem jest łapanie szympansów i sprzedawanie ich na czarnym rynku jako egzotyczne pupile domowe.

Emil HoffAutor

Miłośnik historii ludzi i zwierząt, autor książek, artykułów i poradników (w prasie i Sieci). Redaktor portalu swiatzwierzat.pl. Team koty.

Chcesz się ze mną skontaktować?

Napisz adresowaną do mnie wiadomość na mail: redakcja@swiatzwierzat.pl

Podobne artykuły

Inne zwierzęta

Tylko u nas: Monika Kohut w rozmowie nt. walki o prawa i godność zwierząt

Czytaj więcej >

Inne zwierzęta

Wilk: drapieżca znany i nieznany

Czytaj więcej >

Inne zwierzęta

Wydra morska: sprytna i niezależna

Czytaj więcej >

Inne zwierzęta

Kaczka domowa: ptak wielofunkcyjny

Czytaj więcej >

Inne zwierzęta

Bóbr europejski: leśny inżynier

Czytaj więcej >

Inne zwierzęta

Delfin zwyczajny: najliczniejszy, a nadal tajemniczy

Czytaj więcej >