Swiatzwierzat.pl
Zaskroniec: przyjazny wąż

Pixabay.com

Zaskroniec: przyjazny wąż

23 Marca 2021

Autor tekstu:

Emil Hoff

Udostępnij:

Zaskroniec nie jest jadowity i unika ludzi. Bywa za to pożyteczny – zaskroniec gustuje w myszach. Dawniej bywał obiektem czci i bohaterem legend, dziś jest ozdobą oczek wodnych. Czy zaskroniec jest pod ochroną i czy nadaje się na zwierzątko domowe?

Zaskroniec: stosunki z ludźmi

Ludzie i zaskrońce od dawna żyją ze sobą we względnej zgodzie. Zaskrońce nie są jadowite, pełnią za to pożyteczną funkcję w obejściach jako tępiciele gryzoni.

Zaskrońce występują jako bohaterowie legend stworzonych przez ludy nadbałtyckie. Starożytni Litwini mieli zwyczaj trzymania zaskrońców w charakterze domowych pupili – podobno nawet karmili węże z ręki. Wierzyli, że pod każdym domem żyje zaskroniec, który przynosi rodzinie szczęście, a gdy wąż opuści domostwo, to znak, że niebawem obejście spłonie. Zaskrońce były też szczególnie bliskie sercu bogini słońca Saule. Łotysze mawiali, że gdy Saule widzi martwego zaskrońca, płacze przez dziewięć dni. Uważano, być może przez charakterystyczne żółte znaczenia na głowach węży, przypominające diademy, że zaskrońce to stworzenia szczególnie szlachetne, które podlegają władzy podwodnego króla węży.

Na Łotwie i Litwie jeszcze w XIX w. funkcjonowały liczne przesądy dotyczące zaskrońców, np. że zranienie węża przynosi pecha. Popularność zyskała też legenda o Egle, córce litewskiego księcia, którą podstępem zmusił do ożenku król zaskrońców, Żaltys. Zaskroniec okazał się szarmancki i uroczy, miał też pałac na dnie jeziora, więc Egle była u niego szczęśliwa. Gdy zatęskniła do rodziny, Żaltys pozwolił jej wrócić na pewien czas. Bracia Egle jednak podstępnie wywabili go z jeziora i zasiekli. Zrozpaczona kobieta modliła się do bogów, którzy łaskawie przemienili ją w świerk. Legendę o Egle po raz pierwszy ogłoszono w formie drukowanej w 1837 r.

Jak wygląda zaskroniec?

Zaskroniec zwyczajny (łac. natrix natrix) to niejadowity wąż, pospolicie występujący w prawie całej Europie. Samce osiągają ok. 1 m długości, a samice – do 1,5 m.

Charakterystyczną cechą zaskrońca są okrągłe źrenice, a przede wszystkim - żółte plamy z czarnymi obwódkami, zlokalizowane z tyłu głowy, za oczami, czyli mniej więcej tam, gdzie ludzie mają skronie. Stąd polska nazwa gatunkowa węża – zaskroniec, czyli ten, który ma za skroniami żółte plamy.

Żółte plamy na głowie niegroźnego zaskrońca pozwalają łatwo odróżnić go od jadowitej żmii zygzakowatej.

Reszta ciała zaskrońca ma najczęściej jednolita barwę, choć warianty kolorystyczne mogą być różne, od szarozielonego do różnych odcieni brązu. Spód ciała zaskrońca jest jaśniejszy, z czarnymi znaczeniami w kształcie zbliżonym do kwadratów. Niektóre podgatunki zaskrońca mają całe ciało o jednolitym ubarwieniu (np. czarny zaskroniec melanistyczny z Bieszczad), inne poznaczone są cętkami.

Zaskroniec: obszar występowania

16 podgatunków zaskrońca zamieszkuje wielkie obszary Europy i Azji. W Europie zaskrońców nie można spotkać tylko w większej części Skandynawii, Szkocji, Irlandii i części wysp Morza Śródziemnego (np. na Krecie). Zaskrońce występują w północno-zachodniej Afryce, Azji Mniejszej, na Kaukazie, a także w południowych rejonach Rosji, na wschód aż do jeziora Bajkał.

Zaskrońce występują w całej Polsce.

Zaskroniec: biotop

Zaskroniec trzyma się terenów podmokłych, najlepiej porośniętych szuwarami brzegów jezior. Z rzadka zapuszcza się w pobliże ludzkich siedzib, by zapolować na gryzonie.

Zaskroniec pod ochroną

Światowa populacja zaskrońców nie wydaje się być zagrożona. Międzynarodowa Unia Ochronny Przyrody (IUCN) nadała zaskrońcowi symbol LC - „least concern”, czyli najmniejszej troski.

W Polsce zaskrońce to najpospoliciej występujące węże. Mimo to objęte są częściowa ochroną gatunkową. Oznacza to, że bez zgody regionalnego dyrektora ochrony środowiska nie wolno ingerować w życie ani środowisko zaskrońców. Zabronione jest też ich posiadanie.

Zaskroniec: tryb życia

Zaskroniec poluje na pograniczach pól, najchętniej w szuwarach nad bagnami czy jeziorami. Zaskroniec to zdolny pływak i nurek, co pozwala mu polować na ryby i żaby.

By utrzymać temperaturę ciała, zaskroniec wygrzewa się w plamach słonecznego światła, a zimą ukrywa się pod ziemią (np. w krecich norach lub pustych pniach), gdzie jest cieplej – to tzw. zimowanie. Zaskroniec wznawia aktywność wczesną wiosną. W sezonie aktywności samiec musi zapłodnić samicę, a samica złożyć jaja. Ponadto zaskrońce przynajmniej raz w roku zrzucają skórę, a przed zimą muszą jeszcze upolować przynajmniej dwie lub trzy większe ofiary.

Zaskroniec unika ludzi i nie stanowi dla nas żadnego zagrożenia.

Jak poluje zaskroniec?

Zaskroniec poluje, posługując się wzrokiem i węchem. Jego paszcza wyposażona jest w tzw. narząd Jacobsona, który pozwala zaskrońcowi wyłapywać z otoczenia nawet słabe i odległe zapachy potencjalnej zdobyczy. Gdy wąż zlokalizuje ofiarę, podkrada się do niej i atakuje. Zaskroniec wczepia się w swoją ofiarę zębami i połyka ją bez uśmiercania ani ściskania w splotach ciała.

Zaskrońce polują latem, po okresie rozrodu. Po upolowaniu, np. gryzonia, zaskroniec spędza wiele czasu niemal bez ruchu, grzejąc się w słońcu i trawiąc powoli. W całym sezonie zaskrońcowi wystarczą dwie lub trzy większe zdobycze do utrzymania się przy życiu przez resztę roku.

Zaskroniec w walce

W samoobronie zaskroniec przyjmuje dwie strategie: albo groźnie syczy na przeciwnika, albo udaje martwego, wydzielając przy tym cuchnącą substancję, która ma dodatkowo zniechęcić drapieżnika do konsumpcji. Wąż umie też spowodować u siebie krwotok z nosa i paszczy, co dodatkowo polepsza jego charakteryzację na padlinę.

W obronie przed ptakami zaskroniec potrafi też unieść przednią część ciała i opuścić łebek, przyjmując w ten sposób pozycję przypominającą kobrę. Być może ta technika działa skutecznie dla odstraszenia ptaków migrujących do Afryki, gdzie uczą się unikać kobr.

Na co poluje zaskroniec?

Zaskroniec najchętniej zjada małe gryzonie, ryby i żaby, także kijanki. Okazyjnie wyjada też mrówki i larwy owadów, w niewoli zjada też żywe dżdżownice. Zaskrońce jedzą tylko poruszające się ofiary – stąd zapewne bierze się ich przekonanie, że gdy udają martwe, nie zostaną pożarte przez inne zwierzęta.

Jak rozmnaża się zaskroniec?

Samce zaskrońca wychodzą z podziemnych kryjówek w połowie marca i ogrzewają się, by pobudzić wytwarzanie nasienia. Gdy samice wychodzą na początku kwietnia, od razu dochodzi do kopulacji.

Samica zaskrońca składa latem od 10 do nawet 40 jaj (najchętniej w gniazdach z gnijącej trawy lub pryzmach kompostu), z których po 60 dniach wykluwają się młode. Nie ma z nimi kłopotu, bo od razu są w pełni samodzielne. Najwyraźniej bycie zaskrońcem nie jest zbyt skomplikowane.

Zdrowy zaskroniec

Naturalnymi wrogami zaskrońców są kruki, bociany i sowy, rzadziej lisy i borsuki. Czasem węże padają ofiarą kotów domowych. Jaja zaskrońców to smakowity kąsek dla szczurów i kun.

Zaskrońcom szkodzą też opryski stosowane przez rolników do przyspieszenia wzrostu roślin, a także zanieczyszczenie wód. Wiele zaskrońców ginie pod kołami aut, bo latem węże chętnie wygrzewają się na rozgrzanym asfalcie.

W niewoli zaskrońce dożywają nawet 15 lat.

Czy zaskroniec nadaje się na zwierzątko domowe?

Zaskroniec nie nadaje się na zwierzątko domowe, ponieważ jest objęty częściową ochroną gatunkową, a to znaczy, że bez zgody regionalnego dyrektora ochrony środowiska nie można trzymać go w domu.

Podobne artykuły

Wąż Eskulapa - największy wąż występujący w Polsce

Inne zwierzęta

Wąż Eskulapa - największy wąż występujący w Polsce

Czytaj więcej >
Szynszyla - uroczy i płochliwy gryzoń

Inne zwierzęta

Szynszyla - uroczy i płochliwy gryzoń

Czytaj więcej >
delfiny

Inne zwierzęta

Martwe delfiny na plaży. Ghana rozpoczyna śledztwo

Czytaj więcej >
Zdjęcie podglądowe  - kurczątko

Inne zwierzęta

Potężny pożar na fermie drobiu. Ogień pochłonął kurnik, zginęło tysiące piskląt

Czytaj więcej >
Świat zwierząt

Inne zwierzęta

Sensacyjne odkrycie na "wyspie marzeń". Słodkie króliczki odnalazły skarb sprzed 9000 lat

Czytaj więcej >
Krogulec - szybki jak strzała postrach mniejszych ptaków

Inne zwierzęta

Krogulec - szybki jak strzała postrach mniejszych ptaków

Czytaj więcej >