Swiatzwierzat.pl
Ważka: prehistoryczny zabójca

Pixabay.com

Ważka: prehistoryczny zabójca

27 Marca 2021

Autor tekstu:

Emil Hoff

Udostępnij:

Ważka to bardzo stary, drapieżny owad – zabija od ćwierć miliarda lat. Ważka to mistrz powietrznych akrobacji, precyzyjny zabójca i kanibal. Czy ważka występuje w Polsce? Dowiedz się, jaka jest i jak żyje ważka!

Ważka: stosunki z ludźmi

Ważki (łac. odonata) to nazwa rzędu drapieżnych owadów. Ich niezwykły wygląd i niemal nadnaturalne umiejętności lotu sprawiły, że wiele ludów widziało w ważkach świadome istoty, związane z boskimi lub demonicznymi mocami.

W Europie wierzenia ludowe zdają się być raczej nieprzychylne ważkom, w których widziano narzędzie diabła i zły omen, zwiastujący zranienia i choroby.

Rdzenni Amerykanie z plemion Pueblo, Hopi i Zuni wierzyli, że ważki mają zdolności lecznicze i że ratują od śmierci zranione węże. Lud Navajo uważał, nie bez racji, że ważki prowadzą ludzi do świeżej, czystej wody.

Z kolei w Chinach uważano ważki za symbol niestabilności życiowej, być może z uwagi na ich szybki lot i karkołomne powietrzne manewry. Na Dalekim Wschodzie ważki uchodzą także za przysmak.

Jak wygląda ważka?

Ważki dzielą się na 6000 gatunków, można więc spotkać je w przeróżnych kształtach, kolorach i rozmiarach. Podstawą do rozróżnień międzygatunkowych jest najczęściej sposób żyłkowania skrzydeł poszczególnych ważek. Wszystkie ważki dzielą się ponadto na dwie duże grupy: równoskrzydłe i różnoskrzydłe (u nich przednia para skrzydeł ma inny kształt od tylnej; ważki różnoskrzydłe są też większe i mają oczy zlokalizowane bliżej siebie).

Mimo mnogości odmian, łatwo rozpoznać ważkę na pierwszy rzut oka dzięki szeregowi cech wspólnych wszystkim gatunkom i podgatunkom.

Charakterystyczne elementy budowy ciała ważki to: krótki korpus, wydłużony odwłok, dwie pary przezroczystych, żyłkowanych i poruszających się niezależnie skrzydeł, których nie mogą złożyć, bardzo ruchliwe głowy i duże, fasetkowe (złożone) oczy, zbudowane nawet z 40 tys. fasetek, z dodatkowymi trzema przyoczkami (oczami pojedynczymi) na czole. Ważka ma krótkie czułki, bardzo mocne szczęki umiejscowione na spodzie głowy i smukłe odnóża pokryte haczykami do chwytania zdobyczy.

Długość całego ciała ważki może wynieść między 2 a 19 cm, podobny zakres miewa rozpiętość jej skrzydeł. Im bliżej równika, tym większe ważki. Samice są z reguły mniejsze i mniej kolorowe. Intensywność kolorów ważki zależy nie tylko od jej płci, ale i wieku. Kolory są najbardziej intensywne, gdy ważka jest w wieku rozrodczym, a potem stopniowo bledną.

Ważki uważa się za bardzo stary ewolucyjnie rząd dość prymitywnych owadów pierwotnoskrzydłych. Pierwsze ważki polowały już ok. 250 mln lat temu, a ich przodkowie – tzw. protodonata - są starsi o kolejne 100 mln lat. Tak imponująca metryka świadczy dobitnie o tym, jak znakomicie ważki przystosowane są do zabijania i przetrwania w niemal każdych warunkach.

Ważka: obszar występowania

Ważki nie bez przyczyny są bardzo stare: to wyspecjalizowane maszyny do przetrwania. Ważki zamieszkują wszystkie kontynenty poza Antarktydą. Największą różnorodność gatunkową ważek można zaobserwować w strefie klimatu tropikalnego.

Z 6000 znanych nauce gatunków ważki 130 występuje w Europie, a w Polsce – 74.

Ważka: biotop

Ważki żyją w pobliżu wody. Larwy żerują w samej wodzie, a dorosłe ważki trzymają się blisko zbiorników lub cieków wodnych.

Ważka pod ochroną

Międzynarodowa Unia Ochrony Przyrody (IUCN) nie uważa ważek za owady zagrożone wyginięciem, ale stale prowadzone są badania, mające ocenić stopień zagrożenia i nadać odpowiednie symbole Czerwonej Księgi poszczególnym gatunkom ważki.

Spośród 73-75 gatunków ważki spotykanych w Polsce, 8 objętych jest ochroną ścisłą, a 7 częściową. Oznacza to, że bez zgody regionalnego inspektora ochrony środowiska (dla ważek chronionych częściowo) lub Generalnego Dyrektora Ochrony Środowiska (dla ważek chronionych ściśle) nie można w żaden sposób ingerować w życie tych owadów.

Ważka: tryb życia

Ważki świetnie latają – cicho, szybko (nawet 10 m/s, czyli 36 km/h), bardzo zręcznie. Owady te potrafią zatrzymywać się w miejscu (tzw. lot wiszący) i wykonywać błyskawiczne zwroty w każdym kierunku, także pionowo w górę i w dół. Mają też świetną kondycję – w razie potrzeby potrafią przelatywać nad morzami.

Ważki są zmiennocieplne, dlatego często można zobaczyć, jak wygrzewają się w słońcu.

Larwy ważek do prawidłowego rozwoju potrzebują wysokiej jakości czystej wody. Dlatego obecność ważek nad zbiornikiem wodnym jest dobrym wskaźnikiem czystości wody oraz obfitości insektów.

Ważka: zachowania społeczne

Wiele ważek, zwłaszcza samców, broni swego terytorium przed innymi samcami. Terytorium ważki obejmuje najczęściej ulubione miejsce żerowania (nasłonecznioną płyciznę), dobry punkt obserwacji żerowiska i miejsce odpowiednie do składania jajeczek przez samicę oraz rozwoju larw. Ważki wyganiają intruzów, ostrzegając ich za pomocą jaskrawych kolorów na swych głowach lub odwłokach, bądź tocząc krótkie bójki w powietrzu i gonitwy za przegranym.

Jak poluje ważka?

Ważka powinna być bohaterką filmów grozy. To skrzyżowanie szalonego chirurga z rzeźnikiem-kanibalem. Zabijanie doprowadziła do perfekcji – inaczej nie przetrwałaby ćwierć miliarda lat.

Larwy ważek żerują najczęściej w wodzie i chwytają zdobycz za pomocą silnych szczęk, tworzących tzw. maskę.

Dorosła ważka na polowaniu wykorzystuje swój znakomity wzrok i niezrównane umiejętności manewrowania w powietrzu. Jej kąt widzenia wynosi pełne 360 stopni. Ważka prawdopodobnie widzi w nieco zwolnionym tempie, co pozwala jej lepiej analizować obrazy docierające do mózgu. U wielu ważek ponad 80% mózgu przeznaczone jest do odbierania i przetwarzania wrażeń wzrokowych.

Gdy już ważka dostrzeże smakowitą zdobycz, ściga ją bez wytchnienia i zabija. Ważka chwyta ofiary nogami – w powietrzu. Ważka umie przewidywać trajektorię lotu owada, co pozwala jej dokonywać uderzeń z precyzją snajpera. Gdy schwyta owada, przysiada na liściu i wgryza mu się w głowę swymi potężnymi szczękami. Czasem nie czeka na lądowanie i posiłek zaczyna już w powietrzu.

Ocenia się, że ważki mają bardzo wysoką skuteczność łowów – zjadają nawet 95% owadów, za którymi puszczą się w pogoń. Jedna ważka potrafi spałaszować na jeden posiłek do 30 muchówek.

Na co poluje ważka?

Ważka, zarówno w postaci larwalnej, jak i dorosłej, poluje głównie na pływające lub latające owady (np. komary). Larwy ważek są szczególnie mordercze i atakują nawet małe ryby.

Jak rozmnaża się ważka?

Rozmnażanie ważek jest nie mniej straszne od ich zwyczajów łowieckich. Samiec posiada dwa różne narządy rozrodcze, z czego jeden służy do przytrzymywania samicy za gardło lub głowę. By sięgnąć do narządów rodnych partnerki, samiec musi wygiąć odwłok. Podobnie wygina się samica i w efekcie kopulujące ważki tworzą figurę zbliżoną do koła. Samce są tak chętne do kopulacji, że często naprzykrzają się samicom i uniemożliwiają im normalne funkcjonowanie. Samice wielu gatunków ważek wykształciły przystosowania, mające na celu zniechęcanie samców do nadmiernych amorów, np. mają kolory bardzo przypominające inne samce lub udają martwe.

Samica ważki składa jaja za pomocą pokładełka, najczęściej w wodzie lub na roślinach wodnych. Jest wtedy zagrożona… przez larwy innych ważek, które mają zwyczaj atakować i zjadać składające jajeczka samice.

Większość życia ważki – co może zaskakiwać – spędzają w wodzie właśnie jako larwy. Dopiero w postaci dorosłej mogą latać. Niewiele tak naprawdę wiadomo o larwalnym stadium życia ważki. Ważka przechodzi przeobrażenie niezupełne, czyli larwa wyglądem przypomina postać dorosłą, choć jest mniejsza, bardziej korpulentna, z długimi czułkami i bez skrzydeł. Żywot larwy ważki nie jest chyba zbyt przyjemny, ponieważ posiadają one tzw. skrzela rektalne, czyli oddychają przez skrzelotchawki zlokalizowane na jelicie tylnym. Larwy przechodzą ok. 9-14 wylinek, zanim osiągną dorosłą postać, zdolną do rozmnażania.

Osobniki dorosłe ważek spotyka się najczęściej od wiosny do wczesnej jesieni. Nie przeżywają zimy.

Zdrowa ważka

Naturalnymi wrogami ważek są ptaki, np. jaskółki, jerzyki i muchołówki.

Ważki na wolności żyją od kilku miesięcy do nawet 7 lat. Przeciętnie w postaci dorosłej ważki przeżywają tylko ok. 120 dni, a osobniki należące do większych, tropikalnych gatunków – nawet tylko 50 dni.

Podobne artykuły

Wąż Eskulapa - największy wąż występujący w Polsce

Inne zwierzęta

Wąż Eskulapa - największy wąż występujący w Polsce

Czytaj więcej >
Szynszyla - uroczy i płochliwy gryzoń

Inne zwierzęta

Szynszyla - uroczy i płochliwy gryzoń

Czytaj więcej >
delfiny

Inne zwierzęta

Martwe delfiny na plaży. Ghana rozpoczyna śledztwo

Czytaj więcej >
Zdjęcie podglądowe  - kurczątko

Inne zwierzęta

Potężny pożar na fermie drobiu. Ogień pochłonął kurnik, zginęło tysiące piskląt

Czytaj więcej >
Świat zwierząt

Inne zwierzęta

Sensacyjne odkrycie na "wyspie marzeń". Słodkie króliczki odnalazły skarb sprzed 9000 lat

Czytaj więcej >
Krogulec - szybki jak strzała postrach mniejszych ptaków

Inne zwierzęta

Krogulec - szybki jak strzała postrach mniejszych ptaków

Czytaj więcej >