Swiatzwierzat.pl
Jeleń szlachetny: majestat z kitką

Pixabay.com

Jeleń szlachetny: majestat z kitką

23 Marca 2021

Autor tekstu:

Emil Hoff

Udostępnij:

Jeleń szlachetny to duże zwierzę o efektownym wyglądzie. Trudno go jednak spotkać – jeleń szlachetny jest bardzo płochliwy. Czy jeleń szlachetny występuje w Polsce i gdzie można go spotkać? Czy jest pod ochroną? Dowiedz się, jaki jest i jak żyje jel

Jeleń szlachetny: stosunki z ludźmi

Przez wieki jelenie zabijano dla mięsa, skóry i poroża. Jelenie szlachetne uchodziły za zwierzynę wyjątkowo wspaniałą, godną tylko królów i szlachty, i tylko wyższe warstwy społeczne mogły na nie polować.

Dziś jelenie szlachetne hoduje się czasem w charakterze zwierząt gospodarczych. Ceni się ich mięso, a także scypuł (delikatną skórę pokrywającą odrastające poroże), który na Dalekim Wschodzie wykorzystywany jest w medycynie ludowej. Włosy jeleni wykorzystuje się do produkcji przyborów wędkarskich, a ich poroże ma wielką wartość dekoracyjną i stanowi często materiał do wykonywania rękodzieła, a nawet luksusowych mebli, kandelabrów i wieszaków,

Jak wygląda jeleń szlachetny?

Jeleń szlachetny (łac. cervus elaphus) to spore zwierzę, jeden z największych przedstawicieli rodziny jeleniowatych. Jego ciało osiąga nawet niemal 3 m długości, wysokość w kłębie może sięgnąć 150 cm, a masa wynieść nawet 350 kg (w Polsce przeciętnie 160 kg). Łanie są najczęściej niemal o połowę lżejsze od byków.

Ciało jelenia szlachetnego pokrywa niezbyt długa, przylegająca sierść, która na szyi formuje niewielką kryzę. Ma ona jednolity kolor, zależny od pory roku, zawsze nieco ciemniejszy na wierzchu głowy, szyi, podbrzuszu i nogach. Latem jeleń szlachetny jest rudawy, a zimą szarawy.

Jeleń szlachetny i jego poroże

Jelenie szlachetne charakteryzuje niewielki, przypominający kitkę ogon (tzw. kwiat) oraz - tylko u samców - rozłożyste poroże, zwane przez myśliwych wieńcem, przydające zwierzęciu majestatu. Poroże składa się z odrostów osadzonych na tzw. tykach. Tyki wyrastają z możdżeni, otoczonych tzw. różą, czyli kręgiem niedużych kulistych guzów.

Ilość rozwidleń w porożu jelenia szlachetnego (czyli mniejszych rogów wyrastających z tyki po każdej stronie głowy) zależy od jego wieku, zdrowia i prawidłowego odżywiania. Jeleń z pojedynczymi rogami nazywa się szpicakiem, z jednym odrostem – widłakiem, z dwoma odrostami – szóstakiem, z czterema – ósmakiem, itd., w zależności od liczby końcówek poszczególnych odrostów na rogach. Stare jelenie tracą odrosty (to tzw. uwstecznianie poroża), tak że u najstarszych występują tylko bardzo grube tyki z pojedynczymi odrostami. Taki stary jeleń nazywa się szydlarzem.

Zazwyczaj poroże jelenia jest symetryczne, z taką samą liczbą odrostów po obu stronach głowy. Nie jest to jednak ścisła reguła. Choroby i zranienia mogą spowodować, że poroże jelenia szlachetnego utraci symetryczność.

Jelenie szlachetne zrzucają poroże w końcu zimy, a zaczyna ono odrastać już wczesną wiosną. Początkowo szybko rosnące poroże porasta delikatna i gęsto unaczyniona skóra, tzw. scypuł, który po mniej więcej 4 miesiącach wysycha i zostaje przez jelenia starty o drzewa, tak by odsłonić twardą kość. Latem poroże jelenia szlachetnego osiąga swe maksymalne rozmiary, potem zaczyna słabnąć i kruszeć, aż w końcu na przełomie lutego i marca odłamuje się, by zrobić miejsce nowym odrostom.

Poroże służy jeleniom do walki, jest też widomą oznaką zdrowia i siły, a więc przyciąga łanie do byków ze szczególnie okazałymi rogami.

Jeleń szlachetny: obszar występowania

Wyróżnia się 18 podgatunków jelenia szlachetnego, z których każdy zamieszkuje nieco inny obszar. Ogółem jednak jeleń szlachetny występuje na całym niemal obszarze Europy z wyjątkiem głębi i północnych rejonów Półwyspu Skandynawskiego. Jeleń szlachetny zamieszkuje także północno-zachodnią Afrykę, Azję Mniejszą i stepowe obszary Azji Centralnej (Kazachstan, Turkmenistan). Introdukowane populacje jelenia szlachetnego występują też w Ameryce Południowej (w Argentynie i Chile) i Australii.

Jeleń szlachetny podgatunku europejskiego lub skandynawskiego występuje w całej Polsce. Szczególnie silne są populacje z Bieszczad, Mazur, Wielkopolski i Pomorza. Największe rozmiary osiągają jelenie bieszczadzkie.

Jeleń szlachetny: biotop

Jeleń szlachetny zamieszkuje lasy liściaste i mieszane gór i nizin, najlepiej niezbyt gęsto zakrzewione, bo gęstwina utrudnia zwierzęciu przemieszczanie się ze swym okazałym porożem.

Jeleń szlachetny pod ochroną

Jeleń szlachetny nie jest uznawany za gatunek bezpośrednio zagrożony wyginięciem. Międzynarodowa Unia Ochrony Przyrody (IUCN) nadała jeleniowi szlachetnemu symbol LC - „least concern”, czyli najmniejszej troski.

W Polsce żyje ok. 200 tys. jeleni szlachetnych. Są to u nas zwierzęta łowne. Sezon na byki przypada od 21 sierpnia do 28 lutego, na łanie od 1 września do 15 stycznia, a na cielęta (młode) od 1 września do 28 lutego.

Jelenie szlachetne odstrzeliwuje się m.in. dla kontroli ich stale rosnącej populacji. Zdarza się też, że jelenie wchodzą w szkodę rolnikom, pałaszując ich zbiory (i tratując to, czego nie zjedzą). Zbyt duża populacja jeleni na danym terenie może również prowadzić do niszczenia drzewostanu, bo drzewa, obgryzane przez jelenie z kory, zamierają.

Jeleń szlachetny: tryb życia

Jeleń szlachetny prowadzi dzienny tryb życia, choć w obliczu niesprzyjających okoliczności i poczucia zagrożenia może przestawić się na tryb nocny, a za dnia ukrywać w sercu lasu.

Jelenie są bardzo płochliwe. Mają dobry wzrok, słuch i węch - za pomocą tych zmysłów już z daleka wyłapują oznaki zbliżającego się zagrożenia – lub czegokolwiek, co uznają za zagrożenie. Jelenie szlachetne zawsze zachowują czujność i gotowość do ucieczki. Śpią tylko niecałe dwie godziny na dobę, więc drapieżnikom trudno je zaskoczyć.

Jeleń szlachetny: zachowania społeczne

Jelenie szlachetne żyją zazwyczaj w grupach jednopłciowych i wyruszają na poszukiwanie partnerów w okresie godowym, przypadającym na jesieni. Gdy stado żeruje, jeden samiec pozostaje zwykle na warcie i wypatruje zagrożeń.

Jelenie szlachetne najczęściej łączą się w stada, gdy zrzucą poroże, które zapewnia im dobrą broń. W ten sposób zwiększają swoje bezpieczeństwo. Gdy odrosną im rogi, jelenie szlachetne często odłączają się od stada i prowadzą bardziej samotniczy tryb życia. Z kolei łanie po rykowisku tworzą stałe, duże grupy, liczące nawet po 50 osobników, zapewniając tym samym lepszą ochronę swemu potomstwu.

Co je jeleń szlachetny?

Jeleń szlachetny odżywia się roślinami i nie jest zbyt wybredny. Skubie trawę, pędy, korę drzew, owoce, przeróżne zioła, lubi też zboża, buraki, ziemniaki i kapustę, po które czasem zapuszcza się na pola. Zimą je głównie mchy i porosty, młode pędy drzew i krzewów.

Jak rozmnaża się jeleń szlachetny?

Okres godowy jelenia szlachetnego w Polsce wypada w drugiej połowie września i trwa miesiąc. To tzw. rykowisko, kiedy to samce jelenia szlachetnego przestają jeść, a zaczynają zajmować się wyłącznie romansowaniem. Byki ryczą przeciągle całymi nocami, wabiąc do siebie samice, a także staczają pojedynki z innymi bykami, sczepiając się z nimi porożem i siłując. Najsilniejsze samce przyciągają wiele samic i odpędzają konkurencję, tworząc dla siebie haremy i tym samym zwiększając sukces reprodukcyjny.

Samica jelenia szlachetnego nosi ciążę ok. 230 dni. Na świat wydaje jedno młode, z rzadka zdarzają się ciąże mnogie z dwoma jelonkami. Małe jelenie szlachetne mają sierść z jasnymi cętkami na grzbiecie i bokach, które jednak znikają po ok. 6 miesiącach. Początkowo matka ukrywa swoje młode i prowadzi je do stada dopiero, gdy będą już w stanie samodzielnie chodzić. Matka karmi swoje młode mlekiem przez ok. 10 miesięcy. Młode jelonki pozostają u jej boku przez ok. 3 lata.

Młode jelenie szlachetne osiągają dojrzałość płciową w wieku ok. 2 lat. Samce jednak najczęściej nie przystępują do rozrodu wcześniej niż po skończeniu 7 lat.

Zdrowy jeleń szlachetny

Jeleń szlachetny nie ma w Polsce zbyt wielu naturalnych wrogów. Zaliczają się do nich wilki, rysie, czasem niedźwiedzie.

Na wolności jeleń szlachetny może dożyć 15 lat. Rekord należy do jeleniego matuzalema, który przeniósł się na Wieczny Wypas w wieku 23 lat.

Podobne artykuły

Facebook / Adam Wajrak

Inne zwierzęta

Samochód Lasów Państwowych wjechał wprost w pasące się żubry. Odpowiedzieli

Czytaj więcej >
OSP Hajnówka

Inne zwierzęta

Koziołek zaplątał się w siatkę. Na ratunek ruszyli mu strażacy

Czytaj więcej >
policja.gov.pl

Inne zwierzęta

Niebezpieczny wypadek z udziałem łosia. Zwierzę wbiło się w samochód, 42-latka zabrana do szpitala

Czytaj więcej >
Chomik europejski - największy gryzoń z rodziny chomikowatych

Inne zwierzęta

Chomik europejski - największy gryzoń z rodziny chomikowatych

Czytaj więcej >
Myszolejeń

Inne zwierzęta

Cudowne narodziny w łódzkim zoo. Na świat przyszedł myszojeleń

Czytaj więcej >
Świetlik - owad rozświetlający ciemności nocy

Inne zwierzęta

Świetlik - owad rozświetlający ciemności nocy

Czytaj więcej >