Swiatzwierzat.pl
Bóbr

pixabay/Alexas_Fotos

Bóbr europejski: leśny inżynier

21 Sierpnia 2021

Autor tekstu:

Emil Hoff

Udostępnij:

Bóbr europejski to jedno z nielicznych stworzeń, które potrafi dostosować środowisko do własnych potrzeb. Bóbr europejski buduje zmyślne tamy i okazałe gniazda. Czy bóbr europejski żyje w Polsce? Dowiedz się, jaki jest i jak żyje bóbr europejski!

Bóbr europejski: relacje z ludźmi

Bóbr europejski (łac. castor fiber) to największy gryzoń Eurazji. Relacje ludzi i bobrów sięgają czasów starożytnych. O bobrach pisał już Arystoteles, przypisując im zwyczaj autokastracji w chwilach zagrożenia, potem Ezop uczynił bobry bohaterami jednej ze swoich bajek, a Pliniusz Starszy przestrzegał ciekawskich przed ostrymi jak noże zębami tych zwierząt.

Opisy faktycznego zachowania bobrów pojawiają się jednak dopiero w późnym średniowieczu. Być może wzrost zainteresowania życiem bobrów wynikał z ich ogromnej popularności jako zwierzęcia łowieckiego. Na bobry polowano dla skór i piżma, któremu przypisywano właściwości lecznicze, w mniejszym stopniu dla mięsa. Od XII do XX w. bobry zostały wytępione w wielu rejonach Europy, w tym m.in. w Anglii i Belgii, potem we Francji i Hiszpanii, a w ciągu ostatnich 200 lat zniknęły z Austrii, Szwajcarii, części Skandynawii i Bałkanów.

W Polsce bobry ceniono jako ekskluzywną zwierzynę łowną, a polowanie na nie i handel ich futrami stanowiły monopol książęcy i królewski. Bolesław Chrobry ustanowił nawet urząd bobrowniczego, który miał pilnować, czy nikt nie wchodzi bobrom w paradę i nie zakłóca im spokoju. Inny urzędnik, bobrownik, doglądał bobrowych żeremi. Bobrów nie tylko doglądano, ale też hodowano je, starannie liczono i umiejętnie odławiano, by nie zaburzyć liczebności ich populacji. Dochody ze sprzedaży bobrowych futer i mięsa stanowiły istotny składnik budżetu wielu książąt.

W XVI w. wprowadzono nawet pewne wczesne formy ochrony bobrów, zakazując prowadzenia prac polowych na jeden rzut kija od bobrowych żeremi. Mimo to, w ciągu wieków populacja bobrów w Polsce zmniejszała się w wyniku nadmiernego odłowu, zarówno legalnego, jak i nielegalnego. W XIX w. nawet specjaliści nie byli pewni, czy na ziemiach polskich żyją jeszcze jakieś bobry.

Działalność budowlana bobrów uchodzi za pożyteczną dla przyrody, ale uciążliwą dla człowieka. Bobrowe tamy poszerzają obszar terenów podmokłych, zwiększają bioróżnorodność okolicy, a żeremia (gniazda bobrów) służyć mogą dla schronienie dla wielu innych zwierząt. Działalność bobrów może jednak przynosić szkody rolnikom, których ziemie są zalewane, a zbiory rozkradane przez łakome zwierzaki.

Jak wygląda bóbr europejski?

Bóbr europejski nie na darmo uchodził dawniej za atrakcyjne zwierze łowne. Osiąga 110 cm długości i wagę ciała do 30 kg. Ma opływowe ciało o chwytnych przednich łapkach i bardzo mocnych łapach tylnych, wyposażonych w błony pławne.

Charakterystyczną cechą bobra jest jego szeroki, spłaszczony ogon (tzw. plusk), pokryty łuską, który służy zwierzęciu do sterowania w wodzie i podpierania się na lądzie.

Nurkowanie ułatwia bobrowi przezroczysta trzecia powieka, a także fałdy skórne, które zamykają mu nos i uszy w czasie zanurzenia w wodzie.

Bobry europejskie mają potężne siekacze, służące im do ścinania drzew i budowy drewnianych konstrukcji – tam i gniazd. Siekacze bobra radzą sobie nawet z bukami i grabami, a to dzięki ogromnej silne nacisku zębów – nawet kilku ton na jeden centymetr kwadratowy. Bóbr musi stale używać swych zębów, by je zetrzeć, ponieważ stale rosną.

Ciało bobra pokrywa gęste futro, złożone z warstwy puchowej i wierzchniej, występujące w różnych wariantach kolorystycznych, najczęściej odcieniach brązu, rzadziej jednolicie czarne.

Bóbr europejski: obszar występowania

Współcześnie bóbr europejski zamieszkuje głównie zarośnięte wybrzeża rzek i tereny podmokłe. Spotkać go można nad brzegami Rodanu, Dunaju, a także na dużych obszarach na wschód od Łaby, w tym w całej niemal Polsce i w europejskiej części Rosji, aż po Zachodnią Mongolię. Bóbr europejski żyje tez na Półwyspie Skandynawskim i w Szkocji.

Bóbr europejski: biotop

Bobry żyją na terenach podmokłych, które potrafią powiększać, budując tamy w poprzek nurtu strumienia i rzek.

Bóbr europejski pod ochroną

W 2002 r. bóbr europejski został uznany przez Międzynarodową Unię Ochrony Przyrody (IUCN) za gatunek bliski zagrożenia – nadano mu symbol NT (near threatened). Już jednak po 6 latach pozytywne skutki programów ochronnych sprawiły, że zmieniono bobrowi europejskiemu status na LC – least concern, czyli najmniejszego ryzyka.

W Polsce bóbr europejski cieszy się częściową ochroną gatunkową, co oznacza, że bez zgody
regionalnego inspektora ochrony środowiska nie można w żaden sposób ingerować w życie tych stworzeń, polować na nie ani ich więzić. Populacja polskich bobrów ustabilizowała się, ale jeszcze tuż po II wojnie światowej bobry były u nas na skraju wyginięcia.

Bóbr europejski: tryb życia

Bóbr europejski jest zwierzęciem ziemno-wodnym, co oznacza, że tak samo dobrze czuje się na suchej ziemi, co w wodzie. Potrafi nurkować nieprzerwanie przez 15 minut w poszukiwaniu pokarmu i materiałów do budowy tamy lub gniazda. Bobry są inteligentne mniej więcej tak jak szczuty. Umieją myśleć logicznie i rozwiązywać problemy, co widać choćby w ich złożonych konstrukcjach drewnianych.

Bobry europejskie są terytorialne – ich terytoria obejmują do 4 km wybrzeża rzeki lub strumienia, w tym pas wody szerokości ok. 20 m i lądu szeroki na ok. 100 m. Terytorium zamieszkuje jedna rodzina – rodzice i dwa pokolenia potomstwa, do 10 osobników. To
właśnie ta rodzina odpowiada za miejscowe bobrowe tamy i żeremie. Samce zazdrośnie strzegą swego terytorium przed innymi bobrami.

Bóbr europejski uaktywnia się przede wszystkim nocą. Wtedy wprowadza poprawki w swoich
drewnianych konstrukcjach, żeruje i dba o higienę. Bobry europejskie poświęcają wiele uwagi czystości swego futra, które po każdym wyjściu z wody starannie rozczesują i wyciskają, tak by między włosy dostało się powietrze, dając zwierzętom lepszą wyporność. Bobry rozsmarowują też na swych futrach wydzielinę gruczołów okołoodbytowych, co zapewnia im wodoodporność.

Bobry nie zapadają sen w zimowy, ale zimą ograniczają aktywność, większość czasu spędzając z ciepłym żeremiu. W nocy wychodzą jednak na poszukiwanie pokarmu.

Bóbr europejski: tamy, żeremia i nory

Bobry europejskie to prawdziwi inżynierowie świata zwierząt. Dzięki potężnym siekaczom potrafią ścinać drzewa o nawet metrowej średnicy, a potem konstruować z rozłupanych pni i gałęzi tamy na strumieniach, które spiętrzają wodę i zapewniają bobrom lepsze środowisko do życia. Więcej zalanego terenu to więcej podmytych drzew, których nasiąknięte wodą łyko dłużej zachowuje świeżość. Podmyte drzewa łatwiej jest też bobrom ścinać bezpośrednio na wodę, a potem transportować na plac budowy tamy lub gniazda. Spiętrzona przez tamę woda jest też naturalną ochroną dla bobrowych siedzib – żeremi.

Oprócz tam, bobry europejski budują też żeremia, czyli duże, kryte gniazda z gałęzi, uszczelnione i zakamuflowane wyschniętym mułem, najczęściej zlokalizowane na terenach podmokłych, często zalanych wodą dzięki zbudowanym przez same bobry tamom. Wejścia do żeremia znajdują się zawsze pod wodą, a w środku wzniesione suche jest podwyższenie, na którym bobry mogą spać, a samice rodzić dzieci. Właśnie w żeremiach bobry spędzają większą część zimy, ogryzając miarowo łyka zgromadzone latem gałęzie.

Rekordowo duże żeremie bobrowe zbudowane zostało w Kanadzie i mierzy 850 m długości!
Oprócz żeremi, bobry chętnie kopią też nory. Najczęściej wkopują się w stromy brzeg i drążą
skomplikowaną sieć tuneli i komór gniazdowych. Wejście do nory bobra znajduje się zawsze poniżej lustra wody.

Bóbr europejski: zachowania społeczne

Bóbr europejski to zwierzę dość towarzyskie. Bobry porozumiewają się ze sobą m.in. za pomocą zapachu – wydzieliny tzw. worków strojowych, nazywanej strojem bobrowym. Z kolei gruczoły przyodbytowe bobra wydzielają inną zapachową substancję, która pomaga bobrom rozpoznawać siebie nawzajem.

Bobry nawołują się za pomocą dźwięku przypominającego kwilenie. Potrafią też syczeć lub głośno sapać, co ma odstraszać napastników. Umieją się też witać, wydając charakterystyczny okrzyk.

Bobry informują się też za pomocą dotyku, a także przybierania rozmaitych póz. Bóbr wszczyna alarm, zadzierając głowę, rozwierając pyszczek i strosząc futro, czasem też biję ogonem w ziemię, a najchętniej w wodę – głośne klaskanie ostrzega inne bobry przed zbliżającym się zagrożeniem, np. człowiekiem.

Bobry często siłują się ze sobą dla zabawy i zacieśnienia więzi, a także wzajemnie dbają o czystość swoich futerek.

Co je bóbr europejski?

Bóbr europejski jest roślinożercą, a dzięki swym potężnym siekaczom może żywić się każdą częścią niemal każdej rośliny, w tym łykiem, korą i liśćmi drzew i krzewów. Szczególnie lubią rośliny zielne, a z drzew – topole, wierzby i osiki.

Bobry europejskie to koprofagi – po częściowym strawieniu bogatego w celulozę pokarmu wydalają go, a potem zjadają ponownie, by dokończyć trawienie. Bóbr wydala więc dwa rodzaje odchodów – jadalne, bogate w substancje odżywcze, i już niejadalne, całkowicie przetrawione.

Jak rozmnaża się bóbr europejski?

Bóbr europejski tworzy związki monogamiczne. Okres godowy przypada w styczniu i lutym, a młode – najczęściej dwa, czasem 6, a nawet 15 w jednym miocie – rodzą się w maju lub czerwcu.

Młodymi opiekują się rodzice i starsze rodzeństwo. Małe bobry bawią się w dzień, a w nocy śpią. Rosną szybko, tak że po roku ważą już ok. 13 kg. Gdy przestają żywić się mlekiem matki, przestawiają się na tryb nocny, jak dorosłe bobry.

Po ukończeniu ok. 3 lat życia, młode bobry wyruszają na wędrówkę w poszukiwaniu własnego
terytorium, by założyć własne rodziny.

Zdrowy bóbr europejski

Naturalnymi wrogami bobra europejskiego są naziemne drapieżniki, jak wilki i lisy, rysie czy
niedźwiedzie.

Bóbr europejski na wolności może żyć ok. 30 lat, a w niewoli nawet do 50 lat.

Emil HoffAutor

Miłośnik historii ludzi i zwierząt, autor książek, artykułów i poradników (w prasie i Sieci). Redaktor portalu swiatzwierzat.pl. Team koty.

Chcesz się ze mną skontaktować?

Napisz adresowaną do mnie wiadomość na mail: redakcja@swiatzwierzat.pl

Podobne artykuły

Inne zwierzęta

Tylko u nas: Monika Kohut w rozmowie nt. walki o prawa i godność zwierząt

Czytaj więcej >

Inne zwierzęta

Wilk: drapieżca znany i nieznany

Czytaj więcej >

Inne zwierzęta

Szympans: najbliższy krewniak człowieka

Czytaj więcej >

Inne zwierzęta

Wydra morska: sprytna i niezależna

Czytaj więcej >

Inne zwierzęta

Kaczka domowa: ptak wielofunkcyjny

Czytaj więcej >

Inne zwierzęta

Delfin zwyczajny: najliczniejszy, a nadal tajemniczy

Czytaj więcej >