Aksolotl: cudak z Meksyku
Źródło: pixabay

Aksolotl: cudak z Meksyku

31 Października 2020

Aksolotl to prawdziwa ozdoba akwarium: ma nietypowy wygląd, ciekawe ubarwienie, egzotyczne pochodzenie i tajemniczą przeszłość. Ta „ryba z nogami” tak samo przyciąga oko fachowca jak i amatora. Skąd wziął się aksolotl, czego potrzebuje i co to jest neotenia? Dowiedz się wszystkiego o tym niezwykłym płazie.

Aksolotl – historia hodowli

Aksolotl, zwany inaczej ambystomą meksykańską, występował naturalnie na wybrzeżach jezior zlokalizowanych na południe od Miasta Meksyk: Chalco i Xochimilco, w przeszłości może też Texcoco, Zumpango i Xaltocan. Obecnie spotkać go można tylko na południowych brzegach jeziora Xochimilco i w okolicznych mokradłach.

Słowo „axolotl” pochodzi z języka Azteków. W nahuatl słowo „atl” znaczy „woda”, a „xolotl” to „sługa” lub też „ten, który jest śliski”. A więc aksolotl to „wodny sługa (sługa wody)” albo „śliski wodnik”.

Aksolotl cieszył się od początku dużym zainteresowaniem ludzi. Aztekowie widzieli w nim wcielenie bóstwa wodnego, ponieważ, w przeciwieństwie do innych salamander, aksolotl nigdy nie przeobrażał się w formę dorosłą i nie wychodził z wody. Całe życie spędzał jako przerośnięta larwa, mógł też się w tej postaci rozmnażać. Stanowił prawdziwie niezwykłe zjawisko!

Po raz pierwszy to niezwykłe zwierzę zostało sprowadzone z Meksyku do Paryża w 1863 r. Kiedy aksolotle przypadkiem przeobraziły się w formy dorosłe, zaskoczeni zoolodzy odkryli zjawisko neotenii – pozostawania osobników dorosłych w formie larwalnej - i zaczęli je skrupulatnie badać. Okazało się, że u aksolotla neotenia spowodowana jest słabym funkcjonowaniem tarczycy, która nie wydziela odpowiedniej ilości tyroksyny niezbędnej do przejścia ze stanu wodnej larwy do dorosłego płaza lądowego. Po raz pierwszy sztucznego doprowadzenia aksolotla do dojrzałej formy - poprzez karmienie go wysuszoną tarczycą zwierzęcą - dokonała polska badaczka Laura Kaufmann w 1917 r.

Aksolotl był w przeszłości chętnie jedzony przez Azteków jako rarytas. Dziś, z uwagi na jego nietypową gospodarkę hormonalną i zdolności regeneracyjne, wykorzystuje się go w badaniach z dziedziny endokrynologii, genetyki i transplantologii. Przechowanie w laboratorium formy wodnej zwierzęcia jest łatwiejsze niż w przypadku w pełni rozwiniętych ziemnowodnych płazów, ponadto duży embrion aksolotla jest szczególnie atrakcyjnym obiektem obserwacji jego naturalnego rozwoju.

Przez nieustanny i gwałtowny rozwój Miasta Meksyk, zanieczyszczenie wód i niszczącą działalność gatunków inwazyjnych, takich jak karp czy tilapia, naturalne środowisko ambystomy meksykańskiej szybko zanika. Gatunek zaklasyfikowany został jako krytyczne zagrożony, a obserwacje mokradeł w okolicach jeziora Xochimilco wskazują, że żyjących na wolności aksolotlów jest dziś tylko ok. 1200, a może nawet ledwie 700. Niestety, aksolotle żyjące w laboratoriach i domowych akwariach nie nadają się do odbudowy dziko żyjącej populacji z powodu wysokiego ryzyka przeniesienia różnych chorób o podłożu genetycznym.

Jak wygląda aksolotl?

Aksolotl to słodkowodny płaz ogoniasty. Osiąga ok. 45 cm długości.

Dorosły aksolotl ma dość szeroką głowę z trzem parami skrzeli zewnętrznych w tylnej jej części. Ma cztery cienkie, krótkie i kruche kończyny o różnej liczbie palców w przednich i tylnych łapach, odpowiednio cztery i pięć. Ma też długi ogon, duży i masywny w stosunku do reszty ciała.

Cechą charakterystyczną aksolotla jest neotenia, czyli zjawisko zachowywania przez dorosłe osobniki cech larwalnych. W naturalnym środowisku aksolotl nigdy więc nie dorasta, wygląda niczym przerośnięta larwa z dużą spłaszczoną bocznie płetwą ogonową. Ma charakterystyczny, duży i lekko wygięty otwór gębowy. Sprawia więc wrażenie, jakby stale się uśmiechał. Ten „uśmiech” w połączeniu z małymi, czarnymi oczkami sprawia, że aksolotl wygląda trochę tak, jak pluszowy miś należący do Ksenomorfa z filmu „Obcy”.

W środowisku naturalnym najczęściej spotykanym umaszczeniem skóry aksolotla jest ciemny wzorzec marmurkowy: niemal czarne plamki na ciele ciemnoszarym lub brązowym. W hodowli stosunkowo często spotkać można aksolotle albinotyczne, u których kościec jest dobrze widoczny przez półprzezroczystą skórę. Częste są także odmiany beżowe, złociste i pręgowane.

Jaki zachowuje się aksolotl?

Aksolotl prowadzi nocny tryb życia. Rozmnaża się, zostawiając na liściach roślin spermatofor, który samica wkłada do swojej kloaki i po kilku tygodniach składa skrzek liczący od 250 do kilku tysięcy jaj. Larwy wykluwają się z nich po około trzech tygodniach i rosną przez kolejny rok.

Aksolotl pozostawiony sam sobie nie przekształca się w formę dorosłą – to właśnie neotenia. Jeśli jednak otrzyma z zewnątrz hormon tarczycy - tyroksynę - lub jod, rozwinie się w płaza lądowego przypominającego salamandrę tygrysią. Gdy larwa osiąga stadium dorosłe, pozbywa się zewnętrznych skrzeli i zaczyna oddychać powietrzem atmosferycznym. Płetwa ogonowa przekształca się w okazały ogon.

Aksolotl, szczególnie młody, czasem przejawia zachowania kanibalistyczne – kiedy w akwarium znajduje się grupa aksolotlów, mogą zacząć obgryzać sobie nawzajem łapki i płetwy! Na szczęście nie powoduje to trwałej krzywdy: aksolotl ma duże zdolności regeneracyjne, w ciągu paru miesięcy odrastają mu utracone kończyny, płetwy i skrzela zewnętrzne, potrafi nawet zregenerować duże fragmenty tkanki w okolicach serca i mózgu.

Na wolności aksolotl żyje ok. 10 lat, w laboratoriach ok. 15 lat. W akwariach domowych ambystoma żyje również ok. 15 lat, choć zdarzały się przypadki płazów, które przeżyły ćwierć wieku.

Co je aksolotl?

Aksolotl to płaz drapieżny, uzbrojony w szczątkowe wprawdzie, ale jednak zęby. Odżywia się niewielkimi zwierzątkami wodnymi, które lokalizuje za pomocą węchu.

W warunkach domowych aksolotl chętnie pożywi się planktonem, larwami oczlika i rozwielitkami, granulowanym pokarmem dla ryb, a gdy dorośnie - małymi skrawkami surowego mięsa, dżdżownicami, drobnymi rybkami.

Młode aksolotle trzeba karmić codziennie, a dorosłe dwa razy w tygodniu.

Zdrowy aksolotl

Stworzenie, któremu odrastają kończyny i fragmenty mózgu, ma raczej dobre zdrowie i nie jest trudne w pielęgnacji. Należy przede wszystkim zwracać uwagę na to, by aksolotl miał odpowiednią wodę, nie za ciepłą bez silnych prądów, bo to stresuje płaza i może przyspieszyć zgon. Aksolotlom zdarzają się zakażenia pasożytami, takimi jak wiciowce jelitowe lub raczki skrzelowe. Należy zapobiegać zakażeniom, stosując odpowiedni pokarm, dobry filtr zewnętrzny i odpowiednio dobrane sole do wody.

Szczęśliwy aksolotl

Aksolotl wymaga dużego akwarium, co najmniej 100 l pojemności na jednego osobnika (ok. 80 x 35 x 40 cm). Woda powinna być twarda z pH między 7 a 8, o temperaturze ok. 20 stopni Celsjusza, głęboka co najmniej na 15 cm i zupełnie bez chloru. Azotynów powinno przypadać 0,5 g, a azotanów 25 mg na litr. Dowiedz się, czy woda z kranu w twoim domu lub bloku nie zawiera chloru. Woda powinna być oczyszczana przez filtr zewnętrzny, który nie hałasuje i nie wprawia jej w gwałtowny ruch. Do wody możesz też dodać specjalne sole, zapobiegające zanieczyszczeniu i wzbogacające miękką wodę o niektóre minerały, jak potas, wapń i sód.

Aksolotl dużą część doby spędza w pobliżu dna zbiornika, które powinno mieć podłoże piaszczyste i być wyposażone w różne zakamarki i kryjówki, w których płaz lubi się chować, np. splątane korzenie czy sztuczne jamki. Akwarium powinno też być obsadzone roślinami o dużych liściach, takich jak zwartka aponogetonolistna, nurzaniec amerykański, żabienica pozioma, można tez dodać mech i moczarkę. Akwarium może być łagodnie doświetlone, ale jeden koniec zbiornika warto zostawić zaciemniony.

Pamiętaj, by wszelkie luźne elementy wyposażenia akwarium były większe od głowy aksolotla, przynajmniej o średnicy 3 cm, tak by nie mógł ich połknąć. Piasek z dna powinien mieć możliwie małe ziarenka, bo aksolotl ma zwyczaj zjadać go nieco wraz z posiłkiem, więc drobinki powinny łatwo przechodzić przez jego układ pokarmowy.

Aksolotle dobrze czują się we własnym towarzystwie, ale nie zaleca się przechowywania ich w jednym zbiorniku z innymi rybami, bo aksolotle mogą je pożreć.

Dla kogo aksolotl to idealny zwierzak?

Aksolotl to ciekawostka i spodoba się każdemu miłośnikowi akwarystyki. Przypomina rybę z nogami, ma bardzo przyjazny wyraz pyszczka, a jego neotenia wyróżnia aksolotla spośród innych salamander. Zwierzątko jest też łatwe w pielęgnacji i dość tanie w utrzymaniu.

Ile kosztuje aksolotl?

Aksolotl powinien być dostępny od ręki w każdym dobrym sklepie akwarystycznym. Nie kosztuje dużo, ok. 50 zł, dlatego najlepiej kupić od razu dwa, by dotrzymywały sobie towarzystwa. Miesięczne utrzymanie aksolotlów też nie jest kosztowne, ponieważ dorosłe osobniki wystarczy karmić dwa razy w tygodniu. Jednak odpowiednio duże akwarium z wyposażeniem może być sporym wydatkiem. Dobrze urządzony aksolotlowy Disneyland z odpowiednim wyposażeniem, filtrem zewnętrznym i mniejszym wewnętrznym, odpowiednim doświetleniem i solami do wody może kosztować ok. 500 zł lub więcej.

Aksolotl w anegdocie

Wizerunek aksolotla jako endemicznego zwierzęcia Meksyku, które oddało medycynie tak liczne zasługi, ma się pojawić w 2022 r. na meksykańskim banknocie o nominale 50 peso.

Następny artykuł